'Scultori Fiamminghi. Vlaamse beeldhouwers in Italië'
Curator: Marjan Debaene
09.10.26 - 28.02.27
PERSBERICHT
In het najaar van 2026 belicht M Leuven voor het eerst de artistieke uitwisseling tussen Italië en de Lage Landen in de 16e eeuw. Met topstukken uit internationale musea vertelt de expo het boeiende verhaal van wederzijdse beïnvloeding, virtuoos vakmanschap en vernieuwingsdrang. Sculpturen, schilderijen, tekeningen en prenten tonen hoe kunstenaars uit de Lage Landen vanuit Italië hun stempel drukten op de vormentaal van de renaissance.
"De expo 'Scultori Fiamminghi' toont hoe beweging, uitwisseling en internationale netwerken kunst en cultuur vooruitstuwden - een verhaal dat vandaag meer dan ooit aanspreekt." - Bert Cornillie, schepen van cultuur en voorzitter van de raad van bestuur van M Leuven
Wegbereiders in de Lage Landen
Aan het begin van de 16e eeuw introduceerden voortrekkers zoals Jan Gossaert, Pieter Coecke van Aelst en Cornelis Floris de Italiaanse renaissance in Vlaanderen. Stilaan lieten Vlaamse beeldhouwers de gotische stijl definitief achter zich. Zo maak je in de expo kennis met Jacques Dubroecq, de eerste echte renaissancebeeldhouwer van de Lage Landen. Na zijn Italiëreis ging de hofkunstenaar van Maria van Hongarije als eerste aan de slag met wat hij over de Alpen had gezien. Ook het werk van overgangsfiguren als Jacques Jonghelinck krijgt een prominente plek in de expo.
Fiamminghi over de Alpen
De renaissance baande zich een weg naar Vlaanderen, maar ook heel wat Vlamingen vonden hun weg naar Italië. Zo reisde Giambologna (Jean (de) Boulogne) over de Alpen om nooit meer terug te keren. Vanuit zijn atelier in Firenze bouwde hij aan een vernieuwend en invloedrijk oeuvre. Zijn atelier werd een magneet voor talent uit het Noorden zoals Pietro Francavilla, Johann Gregor van der Schardt en Adriaen De Vries. Omstreeks 1575 waren Vlamingen met klinkende Italiaanse namen zoals Egidio Della Riviera, Nicolo Pippi en Coppe Fiammingo in Rome al even toonaangevend.
Door hun combinatie van technisch meesterschap en stilistische vernieuwing reikte de invloed van deze scultori fiamminghi over heel Europa; van de Scandinavische landen tot aan het Spaanse hof.
De tentoonstelling eindigt met de Brusselse beeldhouwersfamilie Duquesnoy, en de uit Utrecht afkomstige broers Robert en Andries De Nole. Hun werk toont hoe de Contrareformatie aan het einde van de 16e eeuw een nieuwe impuls gaf aan de religieuze beeldhouwkunst.
Topstukken
In de expo prijken 16e-eeuwse sculpturen uit de collectie van M naast andere topstukken uit internationale musea zoals het Bargello en Uffizi (Firenze), het Louvre (Parijs), V&A (Londen), Rijksmuseum (Amsterdam), Kunsthistorisches Museum (Wenen), de Vaticaanse collecties en diverse kerken en privécollecties. Mede dankzij deze indrukwekkende lijst van internationale bruikleengevers versterkt deze expo de positie van het museum als referentie voor middeleeuwse en renaissance beeldhouwkunst.
"De tentoonstelling toont nieuwe inzichten over de artistieke uitwisseling tussen de Lage Landen en Italië, gebaseerd op recent onderzoek en bevestigt de positie van M als toonaangevend kenniscentrum voor middeleeuwse en renaissance beeldhouwkunst", - Marjan Debaene, directeur oude kunst van M Leuven en curator van de tentoonstelling.
M drijvende kracht achter internationaal onderzoeksnetwerk ARDS
De expo vloeit mee voort uit het onderzoek van ARDS, de Association for Research and Documentation on medieval and Renaissance Sculpture. M Leuven is de drijvende krachten achter dit internationale onderzoeksnetwerk, met curator en directeur oude kunst Marjan Debaene als coördinator. Het museum huisvest ook de wetenschappelijke bibliotheek en het documentatiecentrum van ARDS en beschikt over een uitzonderlijke collectie uit die periode.
In 2023 vond in Rome een colloquium plaats onder de noemer 'Beyond the Alps. Artistic Exchanges between the Low Countries and Italy in Medieval and Renaissance Sculpture'.
Het 13de ARDS-congres vindt plaats van 26 tot 27 november 2026 in M Leuven en heeft als onderwerp 'Innovative research tools and methodologies for the study of medieval and renaissance sculpture'.
PERSDOSSIER
In primeur te zien op de expo:
Reconstructie van fraai versierde houten gaanderij uit Antwerps stadspaleis
De monumentale loggia uit het 16de-eeuwse Antwerpse stadspaleis Den Grooten Sot wordt voor het eerst opnieuw grotendeels opgebouwd. Het MAS gaf de originele houten elementen in bruikleen.
Pieter Coecke van Aelst, detail uit de Loggia van de Antwerpse patriciërswoning Den Grooten Sot, AV.0860, MAS | Museum aan de Stroom, Antwerpen foto: Pat Verbruggen.jpg)
Pieter Coecke van Aelst, detail uit de Loggia van de Antwerpse patriciërswoning Den Grooten Sot, AV.0860, MAS | Museum aan de Stroom, Antwerpen foto: Bart Huysmans
Pieter Coecke van Aelst, detail uit de Loggia van de Antwerpse patriciërswoning Den Grooten Sot, AV.0860, MAS | Museum aan de Stroom, Antwerpen foto: Pat VerbruggenDe gaanderij uit 1549 maakte deel uit van de Antwerpse patriciërswoning Den Grooten Sot en wordt toegeschreven aan de veelzijdige kunstenaar Pieter Coecke van Aelst (1502–1550). Ze valt op door haar rijke houtsnijwerk, met onder meer vruchtenslingers, schelpen, saters en andere mythologische figuren.
De loggia werd in de 19de eeuw ontmanteld. Voor de tentoonstelling in M worden de bewaarde originele elementen opnieuw samengebracht en wordt de gaanderij grotendeels gereconstrueerd.
Grondig gerestaureerde monumentale wandtapijt van Pieter Coecke van Aelst
Drie scènes uit het leven van apostel Paulus
Het wandtapijt 'De verdrijving van Paulus uit de tempel in Jeruzalem', een bruikleen van het Antwerpse Snijders&Rockoxhuis, vertelt een heel verhaal. In drie scènes ontvouwt zich het leven van de apostel Paulus. Nadat hij in Jeruzalem de boodschap van Jezus had verkondigd, werd hij door de inwoners met geweld uit de tempel verjaagd.
Rechts is te zien hoe de bevelhebber van het leger tussenbeide komt: hij houdt de woedende menigte tegen en redt Paulus uit hun handen door hem te arresteren. Rechts achteraan spreekt Paulus de bevolking nogmaals toe vanaf de trappen, in de hoop hen van gedachten te doen veranderen. Zonder succes.
Uiteindelijk wordt hij per schip overgebracht naar de Romeinse stad Caesarea, een scène die in het klein linksboven is weergegeven.
De Latijnse teksten bovenaan het wandtapijt beschrijven de gebeurtenissen.
Het imposante wandtapijt van 4,30 meter op 8,24 meter, werd ontworpen door Pieter Coecke van Aelst, een van de invloedrijkste renaissancekunstenaars uit de Lage Landen. In zijn jonge jaren reisde hij vermoedelijk naar Rome, maar ook dichter bij huis maakte hij kennis met de Italiaanse renaissancekunst.
Invloed van Rafaël
Enkele jaren eerder had paus Leo X een prestigieuze reeks wandtapijten laten vervaardigen voor de Sixtijnse Kapel. De ontwerpen waren van niemand minder dan Rafaël, maar voor het weven van de tapijten deed de paus een beroep op een atelier in Brussel. Rafaëls ontwerpen werden in 1516 naar Brussel gestuurd, waar ze nog jarenlang te zien waren. Ook Pieter Coecke van Aelst zal ze naar alle waarschijnlijkheid hebben bestudeerd en als inspiratiebron voor zijn eigen ontwerpen hebben gebruikt.
Gerestaureerd door Manufactuur De Wit
Speciaal voor 'Sculturi Fiamminghi' werd het werk gerestaureerd bij Manufactuur De Wit dat internationaal gespecialiseerd in de conservatie en restauratie van historische wandtapijten. Dit vermaarde Mechelse familiebedrijf kwam recent nog aan bod in een artikel in de krant De Tijd.
- De conservatiebehandeling begon met het dichtnaaien en verstevigen van opengesprongen en verzwakte naden, die door het gewicht van het wandtapijt onder druk waren komen te staan. Vervolgens werden de verzwakte zones in het weefsel geconsolideerd. Het ging daarbij voornamelijk om delen van de lichte zijden partijen.
- Aan de achterzijde van het wandtapijt werd ondersteuningslinnen in een aangepaste kleur aangebracht. Daardoor konden de verzwakte zijden delen aan de voorzijde met fijne naaisteken aan het linnen worden bevestigd. Zo werd elke kwetsbare zone systematisch verbonden met een steviger deel van het omliggende weefsel.
- Als laatste stap werd over de volledige achterzijde een ondersteunende voering aangebracht. Die beschermt het wandtapijt tegen stof en licht en zorgt tegelijk voor extra ondersteuning. Op deze voering werd ook het ophangsysteem met klittenband bevestigd, zodat het wandtapijt veilig kan worden tentoongesteld.
Uitgelicht: vier bijzondere internationale bruiklenen
De werken van de scultori fiamminghi bevinden zich vandaag in collecties verspreid over heel Europa. Om hun verhaal te vertellen, werkt M nauw samen met buitenlandse musea die belangrijke werken van deze beeldhouwers bewaren. Alleen al uit V&A (Londen), Louvre (Parijs), Rijksmuseum (Amsterdam) en Galleria Borghese (Rome) reizen een 35-tal topstukken naar Leuven.
Een bijzondere hereniging is die van 'Sol '(in bruikleen van het Rijksmuseum) en 'Luna' (uit het Kunsthistorisches Museum in Wenen). De twee nauw verwante werken zijn in de tentoonstelling opnieuw naast elkaar te zien.
Giambologna, 'Liggende vrouw die schrijft (Meetkunde en Astrologie)' (1565-1570)
Bruikleen: Victoria and Albert Museum, Londen
%C2%A9%20Victoria%20and%20Albert%20Museum%2C%20London.jpg "Giambologna, 'Zittende vrouw die schrijft (Meetkunde en Astrologie)' © Victoria And Albert Museum, London")
De Vlaming Jean de Boulogne, die in Italië bekend werd als Giambologna, brak in 1583 door met zijn 'Roof van een Sabijnse maagd'. Het beeld staat nog altijd op de Piazza della Signoria in Firenze. Na de onthulling stonden jonge kunstenaars te drummen om bij hem in de leer te komen.
Giambologna had dan ook een groot atelier, met tientallen leerlingen en medewerkers. Zij namen heel wat van het werk voor hun rekening en specialiseerden zich onder meer in het bewerken van marmer en het gieten van brons. Maar modelleren in klei of was deed Giambologna het liefste zelf. Net daarom is 'Zittende vrouw die schrijft (Meetkunde en Astrologie)' zo bijzonder: dit terracottamodel is van de hand van de meester zelf.
De vrouwenfiguur stelt de Meetkunde en de Astrologie voor. De wereldbol onder haar armen verwijst daarnaar. Zo’n model kon vervolgens in het atelier als voorbeeld dienen voor een uitvoering in marmer of brons.
Dat Giambologna zoveel belang hechtte aan modelleren, zou alles te maken hebben met een ontmoeting met Michelangelo tijdens zijn jonge jaren in Rome. Trots liet hij de beroemde kunstenaar een van zijn beelden in klei zien. Waarop Michelangelo het werk bekeek, het helemaal herkneedde en vervolgens zei: “Leer eerst maar modelleren, voor je aan de afwerking begint.” Een les die Giambologna nooit vergat.
Francesco Bordoni en Pietro Francavilla, 'Geketende gevangenen' (1614-1618)
Bruikleen: Musée du Louvre, Parijs
Francesco Bordoni & Pierre de Franqueville, Gevangenen afkomstig van de sokkel van het ruiterstandbeeld van Hendrik IV op de Pont Neuf (detail) © GrandPalais (musée du Louvre), foto: Stéphane Maréchalle
Francesco Bordoni & Piere de Franqueville, Gevangenen afkomstig van de sokkel van het ruiterstandbeeld van Hendrik IV op de Pont Neuf (detail) © GrandPalais (musée du Louvre), foto: Stéphane MaréchalleOoit stonden deze levensgrote bronzen, geketende gevangenen rond de sokkel van het verdwenen grote ruiterstandbeeld van koning Hendrik IV aan de Pont-Neuf in Parijs. Ze symboliseren de werelddelen die zich onderwerpen aan de Franse koning – in dit geval, Afrika en Europa. Giambologna ontwierp het ensemble, maar liet de uitvoering aan zijn medewerkers.
Toen koning Hendrik IV van Frankrijk in Parijs een enorm ruiterstandbeeld van zichzelf wilde plaatsen, kende hij maar één kunstenaar die daarvoor in aanmerking kwam: Giambologna.
Giambologna ontwierp een grootse sculptuur: koning Hendrik gezeten op een nobel paard, met rond de sokkel vier sculpturen van gevangen figuren; personificaties van de werelddelen die zich onderworpen aan de Franse koning. In ‘Scultori Fiamminghi’ zie je twee van de vier sculpturen, namelijk Afrika en Europa. Gezien Giambologna het te druk had in Firenze, stuurde hij een van zijn belangrijkste medewerkers naar Parijs: Pierre de Franqueville – of, zoals de Italianen hem kenden, Pietro Francavilla.
Het werk liep echter zo moeizaam, dat Giambologna stierf nog voor het geheel klaar was. Deze sculpturen zijn dus wel bedacht door Giambologna, maar uitgevoerd door de Franqueville. De uiteindelijke afwerking werd in 1618 voltooid door diens schoonzoon Francesco Bordoni.
Het oorspronkelijke ruiterstandbeeld van Hendrik IV overleefde de Franse Revolutie niet. Het werd vernield en later vervangen door een nieuw exemplaar. De gevangenen bleven wel bewaard. In 'Scultori Fiamminghi' is een miniatuurversie van het ruiterstandbeeld te zien.
Jacques Jonghelinck, 'Sol' (ca 1565)
Bruikleen: Rijksmuseum, Amsterdam
Dit 16e-eeuws beeldje van de zon, werd lange tijd toegeschreven aan Johan Gregor van der Schardt. Recent materiaaltechnisch onderzoek schrijft het werk evenwel toe aan de Antwerpse beeldhouwer Jacques Jonghelinck. Vooral de manier waarop het beeld werd gegoten en de samenstelling van het brons zijn daarbij belangrijk. Die vertonen opvallende gelijkenissen met gedocumenteerde werken van Jonghelinck die een Italiaanse gietpraktijk naar de Nederlanden bracht.
In de tentoonstelling wordt 'Sol' uitzonderlijk herenigd met 'Luna' uit het Kunsthistorisches Museum in Wenen. Door de twee beeldjes naast elkaar te zien, vallen de overeenkomsten in vorm, techniek en materiaal meteen op. Beide beelden hebben bovendien openingen voor een waterleiding. Mogelijk maakten ze deel uit van een fontein.
Gillis van den Vliete, alias Egidio della Riviera (toegeschreven aan), 'Drie slapende putti' (vóór 1609)
Bruikleen: Galleria Borghese, Rome
Dit verfijnde reliëf, toegeschreven aan de Mechelse beeldhouwer Gillis van den Vliete - in Italië bekend als Egidio della Riviera - toont drie slapende putti, in het reliëf elegant in elkaar verstrengeld. Wie ze precies voorstellen, is niet helemaal duidelijk. Traditioneel worden ze in verband gebracht met Morpheus, Phobetor en Phantasos, de zonen van de slaapgod Hypnos en personificaties van de droomwereld. Een andere interpretatie ziet in de drie figuren de seizoenen Lente, Zomer en Winter.
Deze voorstelling kende in het 17e-eeuwse Rome veel succes. Niet alleen de familie Borghese bezat een exemplaar: vergelijkbare versies zijn ook gedocumenteerd in de verzamelingen van de families Giustiniani en Barberini. Ook Antoon van Dyck was bekend met het werk, hij maakte er een tekening van in zijn Italiaanse schetsboek.
Vroegste kopie van 'Manneken Pis' (1630) te zien op expo
Manneken Pis is een legendarisch figuurtje; een echt symbool van Brussel en België. Het ventje werd ontworpen door Jerome Duquesnoy, beeldhouwer in Brussel. Hij werkte aan het hof van Albrecht en Isabella, die verantwoordelijk waren voor de heropleving van de kunsten aan het begin van de 17e eeuw.
De opdracht voor Manneken Pis kwam van het stadsbestuur van Brussel. De sculptuur van Duquesnoy was eigenlijk niet zo bijzonder: een plassende putto, een typisch naakt kinderfiguurtje van de renaissancekunst. Toch was de nieuwe Manneken Pis meteen populair bij de inwoners van de stad. Daarvan getuigt ook deze versie voor je, de vroegste kopie van het originele beeldje. Dat origineel kan je trouwens bekijken in het Museum van de Stad Brussel. Op de plek van het eigenlijke Manneken Pis, in de Stoofstraat, zie je vandaag een replica.
Manneken Pis is het bekendste wapenfeit gebleven van Jerome Duquesnoy. Zijn zoon, François Duquesnoy, werd ook beroemd voor zijn putti, maar overtrof uiteindelijk de vader. François trok naar Rome en werkte daar samen met Bernini, de belangrijkste Italiaanse barokbeeldhouwer, aan de sculpturen van de Sint-Pietersbasiliek. De fiamminghi hadden dus ook nog hun rol te spelen in de Italiaanse barokkunst.
Beeldmateriaal
Teksten
Muurtekst 'Scultori Fiamminghi'.pdf
PDF 145 KB
Vernissage 'Scultori' met toonmoment van M-resident Elise El Yousfi op 08.10
Rondleidingen
- Van 15.10.26 tot 28.02.27 - Voor groepen met max 15 volwassenen
- 10.10.26 - Prikkelarme rondleiding voor een groep van 10 volwassenen
- Op 06.11 en 07.11.26 - Voor families met kinderen van 8 tot 12 jaar
- Op 12.11 en 28.11.26 - Voor 65+-ers
Denkvoer
- 12.11.26 - Lezing met Anna-Livia Smekens, Nadia Sels en Alexander Vandewalle over mythologische voorstellingen van de 16e eeuw tot vandaag
- 17.12.26 - Lezing met Arjan de Koomen en Filip Vermeylen over artistieke migratie in de 16e eeuw
- 21.01.27 - Lezing met Dimitrios Zikos en Frits Scholten over leven en werk van de 16e-eeuwse beeldhouwers Giambologna en Adriaen de Vries
Publicatie
Naar aanleiding van de tentoonstelling verschijnt de publicatie (in het Engels) ‘Scultori Fiamminghi. Artistic Exchange in Sculpture between the Low Countries and Italy 1500 –1620'. Het boek volgt de artistieke kruisbestuiving tussen de noordelijke en zuidelijke renaissance, gaande van de voorlopers en overgangsfiguren tot de vroege barokperiode. Naast essays van internationale specialisten bevat het ook catalogusbeschrijvingen van de bruiklenen in de tentoonstelling.
- Uitgever: Harvey Miller Publishers, een imprint van Brepols Publishers
- Vormgever: Paul Van Calster (Anagram, Gent)
- Prijs: €59
PERSCONTACT
Nica Broucke
Ellen Verhelle
Marjan Debaene, directeur oude kunst van M Leuven en curator van de expo, geeft je graag meer toelichting. Mail naar: marjan.debaene@mleuven.be.
Met de steun van
